NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CHỦ YẾU CỦA VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG PHƯƠNG ĐÔNG #2

0
127

(Ngày 13 tháng 10 năm 2021 đăng phần đầu những đặc điểm chủ yếu của văn hoá truyền thống phương đông, nay tiếp tục tham khảo với bạn đọc phần còn lại).

Văn hóa phương Đông rộng lớn về quy mô, lãnh thổ, đa dạng về màu sắc và có sự tồn tại rất lâu dài về mặt lịch sử. Khái quát cho đúng, cho hết những đặc điểm của văn hóa phương Đông quả là một việc không hề đơn giản, nếu không nói là hết sức khó khăn. Đây là vấn đề phức tạp và còn phải nghiên cứu nhiều. Ở đây mới chỉ tập hợp và nêu lên một nhận xét bước đầu để tham khảo.

Trong quan hệ ứng xử với thiên nhiên, phương Đông nghiên về hòa đồng, thuận tự nhiên

Đặc điểm hòa đồng, thuận tự nhiên của văn hóa phương Đông thường được đặt trong sự so sánh với đặc điểm chinh phục tự nhiên của văn hóa phương Tây. Văn hóa phương Tây thiên về giải thích, cải tạo thế giới. Nói như C.Mác: “Vấn đề là cải tạo thế giới”. Tất nhiên nói như trên không có nghĩa là đối lập tuyệt đối giữa văn hóa phương Đông và văn hóa phương Tây trong vấn đề đối xử với môi trường tự nhiên.

Sống chung với lũ

 

Thái độ hòa đồng với tự nhiên của văn hóa phương Đông đã được hình thành từ rất lâu và định hình trên cơ sở của những quan niệm của con người trong các học thuyết phương Đông. Theo nhiều tác giả, con người trong quan niệm của tất cả các tôn giáo phương Đông và trong hầu hết các học thuyết triết học phương Đông truyền thống đều không đối lập với giới tự nhiên. Nó luôn luôn được coi là một thành tố, một bộ phận của giới tự nhiên (Hồ Sĩ Quý, Đông và Tây: Về triết lý “con người chinh phục tự nhiên” và triết lý “con người hòa hợp với tự nhiên”. Tạp chí nghiên cứu châu Âu, 2004, số 6, tr.12.

Cửu Long của Việt Nam thì phải chấp nhận “sống chung với lũ” như là một lẽ tự nhiên. Bài học về động đất và sống thần ở Đông Nam Á và Nam Á (đặc biệt đối với các nước Indonesia, Ấn Độ, Sri Lanca) ngày 26 tháng 12 năm 2004 làm hơn 280.000.000 người thiệt mạng càng khẳng định sức mạnh cực kỳ to lớn của thiên nhiên mà con người không dễ gì có thể “chế ngự” nổi.

Một lý do khác, cắt nghĩa cho đặc điểm hòa đồng, thuận tự nhiên là ở tổ chức của xã hội truyền thống phương Đông, đó là xã hội nông nghiệp với chế độ công xã nông thôn. Chế độ này, như đã nói, mang đến cho mỗi đơn vị nhỏ bé (làng xã) một cuộc sống cô lập, tách biệt. Công xã tổ chức theo lối gia đình tự cấp, tự túc. Con người bị trói buộc bởi những xiềng xích nô lệ của những điều mê tín dị đoan. Những công xã nông thôn phương Đông, do vậy, hạn chế con người chủ yếu phục tùng những hoàn cảnh bên ngoài, phục tùng tự nhiên chứ không có ý thức và năng lực làm chủ hoàn cảnh, chinh phục tự nhiên. Đây cũng chính là lí do để chế độ chuyên chế phương Đông tồn tại và phát triển.

Về phương thức sống, văn hóa truyền thống phương Đông trọng tĩnh, hướng nội và khép kín.

Cuộc sống nông thôn luôn luôn cần một sự ổn định. Người dân thường rất sợ những điều xảy ra bất thường. Lối sống hài hòa với tự nhiên, tình cảm với mọi người, suy cho cùng, cũng nhằm đạt tới sự ổn định. Từ đây xuất hiện phương thức sống trọng tĩnh, hướng nội và khép kín.

Sống trong các công xã nông thôn cô lập, tách biệt, xét ở một góc độ nào đó, tính tự trị đồng nghĩa với hướng nội và khép kín. Trong xã hội phong kiến, mô hình làng xã “kín cổng cao tường” cùng với những thiết chế xã hội ngặt nghèo của nó càng làm cho “tầm nhìn” của cư dân nông nghiệp không vượt khỏi “lũy tre làng”.


Cổng làng

Nền nông nghiệp tự cấp tự túc chỉ đạo ra những sản phẩm vừa đủ để lưu thông trong phạm vi “chợ làng”, không trở thành hàng hóa thương nghiệp của nền kinh tế thị trường kiểu phương Tây. Đó cũng là hướng nội, khép kín.

Lối sống trọng tĩnh, hướng nội và khép kín không thể tạo ra sự phát triển đột biến. Có lẽ đây cũng là một trong nhiều nguyên nhân làm cho chế độ phong kiến phương Đông kéo dài sự trì truệ nhiều thế kỉ.

Trái với phương Đông, phương Tây trọng động, hướng ngoại và cởi mở. Điều này cũng dễ hiểu. Ở đó nền kinh tế thương mại và du mục buộc người ta phải năng động, phải đi tìm thị trường ở bên ngoài và mở rộng quan hệ.

Ở trên, đã trình bày một số đặc điểm chủ yếu của văn hóa phương Đông. Vấn đề này, như đã nói, chỉ là những nhận xét bước đầu. Dưới đây là một vài nhận xét xuất phát từ cơ sở triết học của vấn đề.

Có thể nói muốn tìm hiểu được bản sắc văn hóa phương Đông thì phải xem xét cơ sở kinh tế – xã hội của nó. Nói như học thuyết Mác – Lênin thì đó là hạ tầng cơ sở hay tồn tại xã hội, bởi tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội.

Xã hội phương Đông là xã hội nông nghiệp vì vậy văn hóa phương Đông là văn hóa gốc nông nghiệp và bản sắc nổi trội nhất của nó là tính chất nông nghiệp – nông thôn.

Cuộc sống nông nghiệp phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau buộc người ta phải cố gắn bao quát chúng. Từ đây hình thành lối tư duy tổng hợp và cách nhìn nhận toàn diện, mọi mặt (chủ toàn).

Để sản xuất nông nghiệp thu được kết quả, người dân không thể không dựa vào nhau, liên kết với nhau để tạo thành sức mạnh cộng đồng. Tính cộng đồng vì vậy mà nảy sinh và phát triển. Và rồi quan hệ cộng đồng trở thành tiền đề cho quan hệ ứng xử mang tính mềm dẻo, coi trọng tình cảm hơn những quyền lợi vật chất.

Sản xuất nông nghiệp phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên. Làm trái tự nhiên là thất bại. Những bài học ấy đã “dạy” người dân phương Đông cách sống hòa đồng với tự nhiên và thuận theo tự nhiên.

Những gì bất thường của tự nhiên. Làm trái tự nhiên là thất bại. Những bài học ấy đã “dạy” người dân phương Đông cách sống hòa đồng với tự nhiên và thuận theo tự nhiên.

Những gì bất thường của tự nhiên đều làm cho cư dân nông nghiệp lo lắng, thậm chí khiếp sợ. Vì vậy từ trong tâm thức, họ trọng sự ổn định và luôn muốn một cuộc sống tĩnh tại. Hơn nữa nền nông nghiệp phương Đông gắn liền với chế độ công xã nông thôn, với tổ chức làng xã cô lập, tách biệt đã làm cho cuộc sống của người dân khép kín, hướng nội.

Cơ sở kinh tế – xã hội của phương Đông, như vừa trình bày ở trên, có phần khác với phương Tây. Và sự khác biệt về cơ sở ấp đã quy định sự khác nhau về tư tưởng, triết học, triết lí của hai nền văn hóa (Nguyễn Hùng Hậu, Triết lí trong văn hóa phương Đông. NXB.ĐH Sư Phạm HN, 2004, tr.9-16).

Nói chung triết học phương Đông thường đi liền với tôn giáo (như triết học Ấn Độ) hoặc với đạo đức chính trị xã hội (như triết học Trung Hoa). Nhà triết học phương Đông được suy tôn là người hiền, hiền triết, minh triết. Trái lại triết học phương Tây, thường gắn liền với những thành tựu của khoa học, nhất là khoa học tự nhiên. Nhà triết học của phương Tây thường là nhà khoa học, nhà bác học.

Mục đích của hai nền triết học cũng khác nhau: triết học phương Đông nhằm ổn định trật tự xã hội (như triết học Trung Hoa mà tiêu biểu là đạo Nho), giải thoát (hay siêu thoát như triết học Ấn Độ mà tiêu biểu là Phật giáo) hay hòa đồng với thiên nhiên (thuận thiên như Đạo giáo); triết học phương Tây thiên về giải thích và cải tạo thế giới.

Đối tượng của triết học phương Đông là xã hội, cá nhân con người, là cái tâm. Nói cách khác, triết học phương Đông lấy con người làm trung tâm. Chính vì vậy tri thức của triết học phương Đông chủ yếu nặng về xã hội, chính trị, đạo đức, tâm linh. Nghĩa là nó mang tính “hướng nội”, lấy trong giải thích ngoài. Từ đây có thể thấy triết học phương Đông có lẽ thiên về duy tâm. Đối tượng của triết học phương Tây rộng hơn: toàn bộ tự nhiên, xã hội, tư duy. Vì vậy tri thức của triết học phương Tây rộng hơn. Tuy nhiên tự nhiên được coi là gốc, là cơ sở, do đó triết học phương Tây thiên về hướng ngoại, lấy ngoài giải thích trong. Điều này cũng có nghĩa là triết học phương Tây nặng về duy vật hơn triết học phương Đông.

Xét về phương pháp nhận thức, triết học phương Đông thiên về tự giác, trong khi triết học phương Tây thì thiên về tư duy duy lí, phân tích, mổ xẻ. Lối tư duy duy lí, phân tích, mổ xẻ của phương Tây làm cho khoa học kĩ thuật phát triển và kéo theo đó là sự phát triển của công nghệ, kĩ nghệ hiện đại. Lối nhận thức trực giác của văn hóa phương Đông rất phù hợp với đối tượng vận động, đặc biệt là triết học phương Đông lấy con người làm trung tâm. Trực giác, linh cảm ban đầu có thể là một gợi ý, một tia chớp lóe lên tức thì, giúp định hướng cho các phát kiến về sau.

Tóm lại, văn hóa phương Đông có những đặc điểm khác với văn hóa phương Tây. Theo một số học giả, sự khác biệt đó là như sau.

Khuynh hướng trội của phương Tây là hướng ngoại, chủ đạo, tư duy lí luận, hiếu chiến, cá thể, phân tích, tri thức suy luận, khoa học, cạnh tranh, bành trướng, tư duy cơ giới, chú ý nhiều đến thực thể…

Khuynh hướng trội của phương Đông là hướng nội, bị động, huyền bí, hòa hợp, quân bình, thống nhất, tâm lí, tâm linh, tập thể, tổng hợp, minh triết, trực giác, tôn giáo, hợp tác, giữ gìn, tuy duy hữu cơ, chú ý nhiều tới quan hệ (Nguyễn Hùng Hậu, Sđd, tr.15)…

xem Phần I tại đây

( nguồn: Giới thiệu văn hoá Phương Đông Nhà xuất bản Hà Nội 2007)

Leave a reply