
NHỮNG GHI CHÉP VỀ
“THỰC HÀNH SINH RA HIỂU BIẾT, HIỂU BIẾT TIẾN LÊN LÝ LUẬN, LÝ LUẬN LÃNH ĐẠO THỰC HÀNH”
Nguồn gốc văn bản – lịch sử tư tưởng – nội hàm triết học – giá trị phương pháp luận
Lời dẫn. Có những câu chữ đọc qua tưởng như rất giản dị, nhưng càng suy nghĩ càng thấy mở ra cả một phương pháp học tập và hành động. “Thực hành sinh ra hiểu biết, hiểu biết tiến lên lý luận, lý luận lãnh đạo thực hành” là một trường hợp như vậy. Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở nội dung triết học của câu nói, mà còn ở câu chuyện phía sau nó: một vấn đề lý luận khá khó đã được Hồ Chí Minh diễn đạt lại bằng tiếng Việt gần gũi để cán bộ dễ hiểu, dễ nhớ và quan trọng nhất là biết đem vào công việc.

1. Trước hết, cần biết câu nói này xuất hiện ở đâu
Ngày 19-7-1951, trên Báo Nhân Dân số 17, một bài viết ký bút danh C.B. mang đúng nhan đề “Thực hành sinh ra hiểu biết, hiểu biết tiến lên lý luận, lý luận lãnh đạo thực hành” được đăng trên các trang 3 và 4. Bài viết sau đó được in trong Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 7, trang 120–130.
Chi tiết quan trọng nhất để đọc đúng văn bản nằm ngay ở phần mở đầu. Hồ Chí Minh nói rõ rằng tháng 7-1937 Mao Trạch Đông viết Thực tiễn luận, bàn về lý luận và thực hành, biết và làm; phần Người trình bày là sự tóm tắt nội dung tác phẩm ấy, “nói theo cách Việt Nam cho dễ hiểu”. Vì vậy, nếu giới thiệu bài viết một cách khoa học, cần nói rõ đây là một văn bản tiếp nhận, diễn giải và vận dụng, chứ không nên tách nó khỏi nguồn tư tưởng gần mà chính tác giả đã công khai.
Sự minh bạch ấy lại làm nổi bật một phẩm chất rất Hồ Chí Minh: học cái có giá trị, nhưng không bê nguyên ngôn ngữ sách vở; phải chuyển hóa thành cách nói phù hợp với người Việt Nam và với yêu cầu của công việc. Một vấn đề nhận thức luận vốn dễ trở nên trừu tượng đã được đưa về những câu hỏi rất đời thường: biết từ đâu mà có, kinh nghiệm có đủ không, lý luận để làm gì, và làm sao biết điều mình nghĩ là đúng?
2. Vì sao bài viết xuất hiện vào năm 1951?
Muốn hiểu một văn bản, cần đặt nó vào thời điểm ra đời. Tháng 2-1951, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng họp tại Chiêm Hóa, Tuyên Quang, trong bối cảnh cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào giai đoạn mới. Đại hội đặt ra yêu cầu đưa kháng chiến đến thắng lợi và xây dựng Đảng Lao động Việt Nam. Ngày 11-3-1951, Báo Nhân Dân ra số đầu tại Chiến khu Việt Bắc; chỉ hơn bốn tháng sau, bài viết này xuất hiện.
Trong hoàn cảnh ấy, câu chuyện “biết và làm” không phải là một cuộc tranh luận triết học xa rời đời sống. Cán bộ phải xử lý những công việc cụ thể trong điều kiện khó khăn, thông tin hạn chế và thực tế luôn biến đổi. Một cách nghĩ sai có thể dẫn tới một cách làm sai. Vì thế, yêu cầu bám sát thực tế, biết tổng kết kinh nghiệm và biết dùng lý luận để định hướng hành động có ý nghĩa trực tiếp đối với chất lượng lãnh đạo và công tác.
Hồ Chí Minh chỉ ra hai lệch lạc đối lập nhưng cùng nguy hiểm. Một phía là học thuộc vài câu lý luận nhưng không nghiên cứu thực tế Việt Nam; phía kia là chỉ giữ lấy những kinh nghiệm lẻ tẻ, làm việc mà thiếu cái nhìn toàn cục. Nói theo ngôn ngữ hôm nay: một bên có “công thức” nhưng thiếu dữ liệu thực tế; bên kia có nhiều trải nghiệm nhưng thiếu khả năng khái quát. Cả hai đều có thể khiến con người hành động thiếu căn cứ.
3. Bốn bước của một vòng nhận thức
Nếu bỏ bớt thuật ngữ chuyên môn, mạch tư tưởng của bài viết có thể hình dung như một vòng vận động gồm bốn bước: đi vào thực tế – hình thành hiểu biết – khái quát thành lý luận – đưa lý luận trở lại thực tế. Nhưng đó không phải một vòng tròn quay về đúng điểm cũ; sau mỗi lần làm, kiểm nghiệm và điều chỉnh, con người có khả năng hiểu sâu hơn.
Thực hành: điểm xuất phát, nhưng không phải cứ “làm nhiều” là tự nhiên hiểu đúng
“Thực hành” ở đây gắn với hoạt động thực tế của con người: lao động, sản xuất, công tác, đấu tranh, tổ chức đời sống và giải quyết vấn đề. Con người tiếp xúc với sự vật, quan sát kết quả, gặp thành công và thất bại, từ đó có dữ liệu và kinh nghiệm. Tuy nhiên, kinh nghiệm chỉ trở thành chất liệu của hiểu biết khi ta biết quan sát, so sánh, đặt câu hỏi và rút bài học.
Hiểu biết: từ những điều nhìn thấy đến việc nhận ra mối liên hệ
Một lần trải nghiệm cho ta một mảnh thông tin. Nhiều trải nghiệm được suy xét, đối chiếu và chọn lọc mới giúp ta nhìn ra điều gì là ngẫu nhiên, điều gì thường lặp lại, nguyên nhân nào quan trọng, điều kiện nào làm kết quả thay đổi. Đó là bước chuyển từ “đã gặp” sang “đã hiểu”.
Lý luận: hiểu biết được khái quát và hệ thống hóa
Lý luận không phải là một tập hợp những câu chữ khó. Theo tinh thần của bài viết, lý luận có giá trị phải giúp con người nhìn được bản chất và quan hệ của sự việc, dự kiến khả năng, lựa chọn phương hướng và giải thích vì sao nên làm như vậy. Vì thế, lý luận không đứng đối diện với thực tế; nó là nhận thức về thực tế ở trình độ khái quát hơn.
Trở lại thực hành: nơi ý tưởng phải chịu phép thử
Đây là bước rất dễ bị quên. Có một lý luận nghe hợp lý chưa có nghĩa công việc đã xong. Lý luận phải được đưa vào hành động, rồi kết quả của hành động lại trở thành căn cứ để kiểm nghiệm. Nếu kết quả không phù hợp, cần xem lại điều kiện, cách làm và cả nhận thức ban đầu. Hồ Chí Minh diễn đạt rất rõ tinh thần ấy khi nhấn mạnh rằng hiểu biết do thực hành mà ra, thành lý luận rồi lại phải dùng vào thực hành.
Thực tế → kinh nghiệm, dữ liệu → hiểu biết → khái quát thành lý luận → định hướng hành động → thực tế mới → kiểm nghiệm, phản hồi → điều chỉnh.
4. Mạch tư tưởng phía sau câu nói: từ Marx, Lênin đến sự Việt Nam hóa của Hồ Chí Minh
Nhìn rộng hơn, tư tưởng coi trọng thực tiễn nằm trong một mạch phát triển của triết học Mác – Lênin. Năm 1845, trong Luận cương về Feuerbach, Karl Marx đặt vấn đề chân lý của tư duy vào thực tiễn: tính hiện thực và sức mạnh của tư duy phải được chứng minh trong hoạt động của con người. Đến đầu thế kỷ XX, V.I. Lênin tiếp tục nhấn mạnh tiêu chuẩn thực tiễn trong lý luận nhận thức duy vật, đồng thời cho thấy nhận thức của con người luôn có quá trình phát triển.
Năm 1937, trong Thực tiễn luận, Mao Trạch Đông trình bày khá hệ thống quá trình từ thực tiễn xã hội đến nhận thức cảm tính, từ nhận thức cảm tính đến nhận thức lý tính, rồi từ lý luận trở lại thực tiễn. Đây chính là nguồn gần mà Hồ Chí Minh nêu rõ khi viết bài năm 1951.
Điểm đáng chú ý ở Hồ Chí Minh là sự chuyển hóa. Người không biến bài viết thành một giáo trình triết học nặng thuật ngữ, mà đặt vấn đề vào những căn bệnh cụ thể của cán bộ: học thuộc lòng nhưng xa thực tế; chỉ dựa vào kinh nghiệm vụn vặt; dùng mệnh lệnh thay cho điều tra, nghiên cứu; nói lý luận mà không biết đưa lý luận vào việc làm. Chính ở đây, một vấn đề triết học trở thành một phương pháp công tác.
Do đó, nói về nguồn gốc tư tưởng cần thật thận trọng: Marx đặt thực tiễn vào trung tâm của vấn đề chân lý; Lênin phát triển vai trò của tiêu chuẩn thực tiễn trong nhận thức luận duy vật; Mao Trạch Đông hệ thống hóa quan hệ giữa biết và làm trong Thực tiễn luận; Hồ Chí Minh tiếp nhận, tóm tắt, diễn giải bằng cách Việt Nam và gắn nó với yêu cầu giáo dục cán bộ, hoạt động cách mạng Việt Nam. Đó là kế thừa và vận dụng, không phải những mắt xích đồng nhất.

5. Hai căn bệnh mà câu nói vẫn giúp chúng ta nhận ra
Bệnh thứ nhất: thuộc rất nhiều nhưng không giải quyết được việc
Một người có thể nhớ nhiều khái niệm, trích dẫn nhiều câu hay nhưng khi gặp một vấn đề cụ thể lại không biết bắt đầu từ đâu. Đó là lúc tri thức có nguy cơ biến thành trang sức. Hồ Chí Minh phê phán rất rõ kiểu học lý luận tách khỏi kinh nghiệm thực tế. Lý luận phải là “kim chỉ nam cho hành động”, nghĩa là giúp ta định hướng, phân tích và lựa chọn cách làm; không phải một bộ câu chữ để thay thế suy nghĩ.
Bệnh thứ hai: làm lâu năm nên cho rằng không cần học lý luận
Kinh nghiệm rất quý, nhưng kinh nghiệm luôn gắn với hoàn cảnh. Một cách làm từng thành công ở nơi này, thời điểm này chưa chắc phù hợp ở nơi khác. Nếu chỉ “bo bo” giữ kinh nghiệm, ta dễ lấy cái riêng làm cái chung và thói quen làm quy luật. Lý luận giúp con người bước ra khỏi giới hạn của trải nghiệm cá nhân, nhìn thấy bức tranh rộng hơn và hiểu điều kiện của thành công.
Hai căn bệnh tưởng trái ngược lại có chung một gốc: tách “biết” khỏi “làm”. Một bên chỉ biết mà không làm được; bên kia làm mà không nâng kinh nghiệm thành hiểu biết có hệ thống. Phương pháp mà Hồ Chí Minh gợi ra là nối hai phía ấy thành một quá trình liên tục.
6. Một ví dụ gần với người trẻ: học không chỉ để trả lời đúng
Hãy hình dung một sinh viên học thuyết trình. Đọc mười cuốn sách về kỹ năng nói trước đám đông chưa chắc giúp bạn nói tốt nếu chưa từng đứng trước người nghe. Nhưng thuyết trình hàng chục lần mà không xem lại mình nói dài ở đâu, người nghe mất tập trung lúc nào, cách mở đầu nào hiệu quả thì kinh nghiệm cũng có thể chỉ lặp lại.
Cách học hiệu quả hơn là thử làm; quan sát phản ứng; ghi lại điều đã xảy ra; tìm nguyên nhân; đọc thêm lý thuyết để hiểu vấn đề; sửa cấu trúc, giọng nói hoặc cách dùng dẫn chứng; rồi thử lại. Sau mỗi vòng, người học không chỉ “có thêm một lần thuyết trình” mà có thêm một mức hiểu biết.
Cách nghĩ ấy cũng áp dụng được vào nghiên cứu khoa học, khởi nghiệp, công tác quản lý hay hoạt động ở cơ sở. Một chủ trương đúng vẫn cần được cụ thể hóa theo địa bàn; một mô hình hay vẫn cần kiểm chứng trước khi nhân rộng; một thất bại nếu được phân tích trung thực có thể trở thành dữ liệu quý cho lần làm tiếp theo.
7. Đọc câu nói này trong thời đại dữ liệu và trí tuệ nhân tạo
Ngày nay, chúng ta có thể tìm được một lượng thông tin mà người học của nhiều thế hệ trước khó hình dung. Công cụ trí tuệ nhân tạo còn có thể tóm tắt, gợi ý, phân tích và tạo ra câu trả lời chỉ trong vài giây. Nhưng càng dễ có câu trả lời, con người càng cần phân biệt giữa “có thông tin” và “có hiểu biết”.
Một câu trả lời do AI tạo ra có thể mạch lạc nhưng vẫn sai; một con số có thể chính xác nhưng bị đặt sai bối cảnh; một mô hình có thể hoạt động tốt trong dữ liệu cũ nhưng thất bại khi điều kiện thay đổi. Vì thế, tinh thần “thực hành – hiểu biết – lý luận – thực hành” có thể gợi cho người dùng công nghệ một nguyên tắc rất hiện đại: kiểm tra nguồn, đối chiếu dữ liệu, thử nghiệm trong điều kiện thực, nhận phản hồi và sẵn sàng sửa nhận thức.
Điều đó không có nghĩa biến câu nói năm 1951 thành một “lý thuyết về AI” – văn bản lịch sử không nói điều ấy. Đây là sự vận dụng phương pháp luận vào hoàn cảnh mới. Công nghệ có thể giúp chúng ta đi nhanh hơn trong việc tìm kiếm và xử lý thông tin, nhưng trách nhiệm đánh giá chứng cứ, lựa chọn hành động và chịu trách nhiệm về kết quả vẫn thuộc về con người.

8. Giá trị phương pháp luận: một cách học, một cách làm, một thái độ trước sai lầm
Từ bài viết, có thể rút ra ba giá trị gần gũi. Thứ nhất, học phải gắn với vấn đề thực tế. Đừng chỉ hỏi “tôi đã đọc gì?”, hãy hỏi “điều này giúp tôi hiểu và giải quyết việc gì?”. Thứ hai, kinh nghiệm phải được tổng kết. Đừng chỉ hỏi “tôi đã làm bao nhiêu lần?”, hãy hỏi “sau những lần ấy, tôi nhận ra quy luật hoặc điều kiện nào?”. Thứ ba, mọi nhận thức đều cần được kiểm nghiệm và sẵn sàng điều chỉnh. Đừng bảo vệ một ý tưởng chỉ vì đó là ý tưởng của mình.
Ở điểm cuối cùng này có một giá trị rất đẹp: sai không nhất thiết là kết thúc của hiểu biết. Nếu con người trung thực với kết quả, biết tìm nguyên nhân và sửa cách nghĩ, một thất bại có thể trở thành bước chuyển sang nhận thức sâu hơn. Thực tiễn vì vậy không chỉ “chấm điểm” lý luận; nó còn cung cấp vật liệu để phát triển lý luận.
9. Điều còn lại sau một câu nói hơn bảy thập niên
Hơn bảy mươi năm đã trôi qua kể từ ngày bài viết xuất hiện trên Báo Nhân Dân. Hoàn cảnh lịch sử đã thay đổi rất xa. Nhưng câu hỏi mà nó đặt ra vẫn rất gần: chúng ta lấy hiểu biết từ đâu, biến kinh nghiệm thành tri thức bằng cách nào, dùng lý luận để làm gì, và điều gì buộc chúng ta phải sửa một nhận định đã có?
Có lẽ sức sống của câu “Thực hành sinh ra hiểu biết, hiểu biết tiến lên lý luận, lý luận lãnh đạo thực hành” nằm chính ở sự giản dị ấy. Nó nhắc người học đừng bằng lòng với thuộc bài; nhắc người làm việc đừng bằng lòng với kinh nghiệm; nhắc người có lý luận đừng dừng ở lời nói; và nhắc tất cả chúng ta rằng một nhận thức có giá trị phải dám bước ra đời sống để được kiểm nghiệm.
Đối với người trẻ, đây có thể là một phương châm học tập: học từ việc làm, suy nghĩ từ trải nghiệm, nâng trải nghiệm thành hiểu biết có hệ thống rồi dùng hiểu biết ấy để làm tốt hơn. Đối với cán bộ, đó là lời nhắc phải điều tra thực tế, chống giáo điều, chống kinh nghiệm chủ nghĩa và lấy hiệu quả thực tế làm một căn cứ quan trọng để xem lại cách nghĩ, cách làm.
Và với bất kỳ ai đang sống trong một thời đại mà thông tin đến rất nhanh, bài học ấy càng đáng nhớ: tri thức không trưởng thành chỉ bằng việc tích lũy câu trả lời. Tri thức trưởng thành khi con người biết đi từ thực tế đến suy nghĩ, từ suy nghĩ đến khái quát, rồi từ khái quát trở lại hành động – một hành động có căn cứ, có kiểm chứng và biết tự sửa mình.
Ghi chú về nguồn và cách đọc
Bài viết phổ biến này được biên soạn từ hồ sơ nghiên cứu “Những ghi chép về ‘Thực hành sinh ra hiểu biết, hiểu biết tiến lên lý luận, lý luận lãnh đạo thực hành’”, đồng thời đối chiếu bản toàn văn do chuyên trang Hồ Chí Minh của Báo Nhân Dân công bố và tư liệu chính thức về Đại hội II của Đảng. Khi trích dẫn học thuật, cần ưu tiên bản Hồ Chí Minh Toàn tập và ghi rõ ấn bản, tập, trang; sự khác nhau về số tập ở một số tuyển tập điện tử có thể bắt nguồn từ các lần biên tập, xuất bản khác nhau.
Nguồn trực tiếp: Hồ Chí Minh, “Thực hành sinh ra hiểu biết, hiểu biết tiến lên lý luận, lý luận lãnh đạo thực hành”, ký C.B., Báo Nhân Dân, số 17, ngày 19-7-1951, tr.3–4; Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 7, tr.120–130.
Nguồn đối chiếu: tư liệu chính thức của Đảng về Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II (11–19/2/1951); Hồ Chí Minh Tuyển tập (1945–1954), tập 2; Karl Marx, Luận cương về Feuerbach (1845); V.I. Lênin, Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán (1908); Mao Trạch Đông, Thực tiễn luận (1937).
MẦM SỐNG – CÂU CHUYỆN CỦA NHỮNG ĐIỀU CHƯA KỊP GỌI TÊN
4 Tháng 10, 2026Thường thức về Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam
14 Tháng 6, 2026
Leave a reply Hủy
Bài Viết Mới Nhất
- MẦM SỐNG – CÂU CHUYỆN CỦA NHỮNG ĐIỀU CHƯA KỊP GỌI TÊN
- NHỮNG GHI CHÉP VỀ “THỰC HÀNH SINH RA HIỂU BIẾT, HIỂU BIẾT TIẾN LÊN LÝ LUẬN, LÝ LUẬN LÃNH ĐẠO THỰC HÀNH”
- Tư duy lãi kép – Những điều nhỏ bé có thể thay đổi tương lai?
- Thường thức về Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam
- SỨ MỆNH – TỪ MỘT KHÁI NIỆM NGÔN NGỮ ĐẾN GIÁ TRỊ LỚN LAO CỦA ĐỜI NGƯỜI






