
Văn hóa phương Đông rộng lớn về quy mô, lãnh thổ, đa dạng về màu sắc và có sự tồn tại rất lâu dài về mặt lịch sử. Khái quát cho đúng, cho hết những đặc điểm của văn hóa phương Đông quả là một việc không hề đơn giản, nếu không nói là hết sức khó khăn. Đây là vấn đề phức tạp và còn phải nghiên cứu nhiều. Ở đây mới chỉ tập hợp và nêu lên một nhận xét bước đầu để tham khảo.
Văn hóa phương Đông mang đậm tính chất nông nghiệp – nông thôn.
Theo nguồn tài liệu về văn hoá phương Đông, thì tính chất nông nghiệp – nông thôn là đặc điểm nổi bật nhất, là bản sắc dễ thấy nhất của văn hóa phương Đông. Đặc điểm này thuộc về loại hình văn hóa: Văn hóa phương Đông chủ yếu là văn hóa gốc nông nghiệp, trong khi văn hóa phương Tây chủ yếu thuộc loại hình gốc du mục và thương nghiệp. Tất nhiên nói như thế không có nghĩa là trong văn hóa phương Đông không có các yếu tố du mục và thương nghiệp nhưng nhìn một cách tổng thể thì bản sắc nông nghiệp – nông thôn là nét chủ đạo.
Xã hội phương Đông, như đã trình bày ở các trang trước, là xã hội nông nghiệp. Nền sản xuất truyền thống của các xã hội phương Đông về cơ bản đều là nền sản xuất nông nghiệp. Điều kiện địa lý tự nhiên của các quốc gia phương Đông nói chung đều thuận lợi cho sự phát triển nông nghiệp. Biểu hiện rõ nhất của các điều kiện này là sự có mặt của những con sông lớn: Sông Nile ở Bắc Phi; song Tigrơ, sông Ơphơrat ở Tây Á; sông Ấn (Hindus), sông Hằng (Gangga) ở Ấn Độ; sông Hoàng Hà, sông Dương Tử (Trường Giang) ở Trung Quốc; sông MêKong ở bán đảo Trung – Ấn, sông Mênam ở Thái Lan, sông Hồng ở Trung Quốc, Việt Nam,… Lưu vực các con sông này tạo ra những đồng bằng rộng lớn, vựa lúa của phương Đông và thế giới. Và chính từ những dòng sông ấy đã xuất hiện những nhà nước cổ đại – các nền văn hóa – văn minh phương Đông. Rõ ràng không phải ngẫu nhiên mà người ta lại đưa ra các cụm từ như “văn minh sông Hồng”, “văn minh sông Mã”, “văn minh sống Ấn – sông Hằng”,… Có thể nói, ngay từ đầu, văn hóa – văn minh phương Đông đã là văn hóa – văn minh nông nghiệp. Và đặc điểm này “theo đuổi” vă hóa phương Đông cho đến tận ngày nay.
Không chỉ trong lịch sử xa xưa, ngày nay nông nghiệp vẫn phổ biến ở nhiều quốc gia phương Đông. Các nhà khoa học cho biết hiện nay 90% diện tích trồng lúa trên thế giới nằm ở châu Á và sản lượng lúa gạo tại châu Á bằng 92% tổng sản lượng của thế giới. Như vậy rõ ràng là sản xuất nông nghiệp gắn chặt với các quốc gia phương Đông và đó là cơ sở tạo ra loại hình văn hóa gốc nông nghiệp, tạo ra bản sắc nông nghiệp – nông thôn của văn hóa phương Đông.
Tính chất nông nghiệp – nông thôn được thể hiện rất nhiều bình diện văn hóa và là sợi chỉ đỏ xuyên suốt quá trình phát triển của các nền văn hóa phương Đông.
Những biểu hiện của tính chất nông nghiệp – nông thôn của văn hóa phương Đông rất đa dạng. Có thể nêu ra ở đây một vài ví dụ.
Trước hết xin đề cập về văn hóa vật chất liên quan đến những nhu cầu thiết yếu nhất của con người, đó là ăn, mặc, ở, đi lại.
Nguồn lương thực chính của con người phương Đông chủ yếu là lúa gạo và các loại ngũ cốc do nền sản xuất nông nghiệp tạo ra. Người phương Đông thường ăn cơm với các loại thực phẩm mang tính tự cung tự cấp như rau, cá và một số loại thịt gia cầm. Các loại gia vị, hương liệu như ớt, tiêu, rau thơm, cari… vốn là sản phẩm của sản xuất nông nghiệp cũng được dùng phổ biến ở rất nhiều nơi. Vì thực phẩm mang tính tự cung tự cấp nên thường tươi, sống và người dân thường ăn nóng.
Cách ăn mặc của cư dân phương Đông cũng phù hợp với công việc sản xuất nông nghiệp: Nói chung mặc ấm về mùa lạnh (hoặc ở xứ lạnh) và mát mẽ về mùa nóng (hoặc ở xứ nóng); mặc gọn gàng, tiện lợi (khố, váy…).
Nói chung, trừ một số khu vực dân cư theo loại hình kinh tế du mục nên ở lều di động, đa số cư dân còn sống lại sống trong một ngôi nhà cố định. Đó có thể là nhà “nửa nổi nửa chìm”, tức là đào sâu xuống lòng đất một chút, hoặc là ngôi nhà sàn tiện lợi về mọi mặt.
Trong số các phương tiện đi lại thì thuyền phổ biến ở nhiều nơi và hình thức di chuyển này ở phương Đông rõ ràng trước hết gắn với nông nghiệp – nông thôn sau đó mới đến yếu tố thương mại.
Không chỉ gắn liền với những yếu tố văn hóa mang “tính vật chất” phục vụ trực tiếp đời sống thường nhật của con người như vừa trình bày ở trên, tính chất nông nghiệp – nông thôn của văn hóa phương Đông còn được thể hiện ở các tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa dân gian rất độc đáo của khu vực.
Có thể nói bao trùm lên đời sống cư dân nông nghiệp phương Đông là niềm tin tín ngưỡng và các sinh hoạt văn hóa dân gian như biểu diễn âm nhạc, múa hát, lễ hội… Tín ngưỡng là cội nguồn của lễ hội. Trong lễ hội thường diễn ra các trò chơi và các hoạt động ca múa dân gian. Lễ hội thường là việc tiến hành các nghi lễ có tính ma thuật để cầu xin thần linh giúp đỡ, xua đuổi tà ma, vừa là dịp để người dân vui chơi giải trí. Tín ngưỡng và các hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian luôn gắn với cuộc sống của cư dân nông nghiệp, phản ánh sâu sắc nhịp điệu lao động và đời sống tinh thần phong phú của người dân. Tín ngưỡng bản địa và các lễ hội đã trở thành một nhân tố văn hóa đặc sắc gắn bó với các giá trị văn hóa nông nghiệp – nông thôn cổ truyền phương Đông.
Trong các loại tín ngưỡng tồn tại ở phương Đông, phổ biến nhất là tín ngưỡng sùng bái tự nhiên. Điều này hoàn toàn có cơ sở bởi sản xuất nông nghiêp, nhất là nông nghiệp ở thời kì sơ khai khi khoa học kĩ thuật chưa phát triển, gần như tất cả đều phụ thuộc vào thiên nhiên vào ý trời. Vì vậy, ở khắp nơi, từ Đông Bắc Phi – Tây Á đến đất nước mặt trời mọc, các quần đảo Đông Á, từ Bắc Á rồi lưu vực sông Hoàng Hà rộng lớn cho đến các đảo nam Indonesia…đâu đâu người ta cũng thờ cúng các vị Thần liên quan đến sản xuất nông nghiệp như Thần Mặt trời, Thần Đất, Thần Nước, Thần Lúa, Thần Gió, Thần Sông…
Gắn liền với tín ngưỡng sùng bái tự nhiên là hàng loạt các lễ hội nông nghiệp như lễ hội té nước, lễ hội cầu mưa, cầu nắng, hội đua thuyền, lễ tịch điền, lễ hội mừng được mùa…
Ngoài tín ngưỡng sùng bái tự nhiên, một loại tín ngưỡng nữa cũng khá phổ biến là tín ngưỡng phồn thực. Với ý nghĩa “phồn” – “nhiều”, “thực” – “nảy nở”, tín ngưỡng này mang triết lí sống điển hình cho cư dân nông nghiệp luôn hướng tới sự sinh sôi, là ước mong duy trì và phát triển sự sống. Trong cuộc sống lấy nghề nông làm vi bản, người dân không mong muốn gì hơn là mà màng tươi tốt, gia súc đầy đàn, gia đình, con cái đông đúc đề huề. Để phát triển, theo qui luật tự nhiên cần có sự kết hợp giữa hai yếu tố khác loại là mẹ và cha, trời và đất. Bắt đầu từ thực tế cuộc sống, con người nông nghiệp phương Đông đã nâng cao duy trì phồn thực trở thành một tín ngưỡng quan trọng, gắn bó với hàng loạt nghi thức và lễ hội đa dạng, sống động. Những tín ngưỡng và lễ hội này vừa mang tính chất nguyên sơ, chân thực và thiêng liêng trong tâm thức vừa phản ánh tính chất đặc trưng chung của văn hóa nông nghiệp phương Đông.
Tín ngưỡng và lễ hội phồn thực được biểu hiện ở hai khía cạnh chủ yếu: thờ sinh thực khí và thờ hành vi giao phối. Biểu hiện thờ sinh thực khí có ở nhiều nơi. Nhiều tượng, tháp, hình trụ… được tạc, đắp theo hình thức sinh khí nam nữ. Ở Ấn Độ và hàng loạt nước Đông Nam Á, người ta đều nhìn thấy rất nhiều linga (sinh thực khí nam). Ngay ở thủ đô Seoul hiện đại ngày nay, ở nhiều nơi, kể cả trước cửa khách sạn cao sao, người ta cũng có thể trưng bày các hình sinh thực khí được đắp rất to. Một số nhạc cụ như chiêng, trống, dùi trống,… cũng mang ý nghĩa biểu tượng của các sinh thực khí. Cũng có khi người ta lại lấy ngay những vật có sẵn hình thực khí trong tự nhiên để thờ cúng. Chẳng hạn, ở Việt Nam cột đá hình sinh thực khí nam thờ ông Đùm ở Nhân Nghĩa, Lạc Sơn, Hòa Bình hay kẽ nứt Lỗ Lường hình sinh thực khí nữ được thờ ở Sở Đầm, Hòn Đỏ, Khánh Hòa,…
Tính chất nông nghiệp – nông thôn còn được thể hiện qua các sinh hoạt văn hóa dân gian như hát múa, biểu diễn âm nhạc. Các hình thức như hát đối (nhất là hát đối nam nữ), hát ru con, hát đồng giao,… đều có ở nhiều nước phương Đông, nhất là các nước Đông Nam Á. Những điệu múa mềm mại, uyển chuyển, nhịp nhàng mang nhiều âm hưởng của nhịp điệu lao động, mô tả các động tác cày cấy, gặt hái,… cũng khá phổ biến. Múa phương Đông rõ ràng khác với nhảy múa ở phương Tây. Các nhạc cụ phổ biến của phương Đông cũng được tạo ra từ những sản phẩm nông nghiệp (sáo, kèn, chiêng, trống…) và luôn mang “âm hưởng đồng quê”.
Nông nghiệp gắn liền với nông thôn. Tính chất nông nghiệp – nông thôn của văn hóa phương Đông được nảy sinh, nuôi dưỡng và phát triển trong mô hình xã hội đặc biệt: mô hình làng xã. Các công xã nông thôn, theo cách nói của C.Mác, có ảnh hưởng rất sâu đậm đến đời sống văn hóa của cư dân nông nghiệp phương Đông. Có thể nói văn hóa làng xã với tính cộng đồng và tính tự trị cao là một nét nổi bật của văn hóa phương Đông.
Trong làng xã phương Đông, gia đình là một “đơn vị sản xuất”, ở đó vai trò của người phụ nữ rất quan trọng. Sự ra đời và tồn tại dai dẳng của chế độ mẫu hệ ở nhiều khu vực phương Đông, suy cho cùng, trên một khía cạnh nào đấy, cũng do đời sống nông nghiệp quy định. Và đó cũng là một biểu hiện của tính chất nông nghiệp – nông thôn của văn hóa phương Đông.
Về tư tưởng triết học và phương thức tu duy, phương Đông thiên về “chủ toàn” và tổng hợp
Theo nhận xét của GS Cao Xuân Huy, phương Đông, xét về tư tưởng triết học, thiên về chủ toàn, trong khi phương Tây thiên về chủ biệt. Khi nhìn nhận vấn đề, phương Đông thường trú trọng đến tính toàn diện, toàn thể, toàn cục. Tư tưởng triết học chủ toàn có quan hệ mật thiết với phương thức tư duy tổng hợp và phép biện chứng. Khi xem xét một sự vật, hiện tượng, người phương Đông thường nhìn nó một cách tổng thể, xem nó như một hệ thống – cấu trúc hoàn chỉnh, ở đó các yếu tố tạo nên chỉnh thể có quan hệ với nhau, ràng buộc và quy định lẫn nhau. Người phương Đông ít chú ý đến việc phân tích từng yếu tố tách “rời” như phương Tây mà quan tâm nhiều hơn đến mối quan hệ giữa chúng. Có thể lấy ví dụ qua cách chữa bệnh truyền thống. Các thầy thuốc phương Đông thường xem cơ thể con người là một “chỉnh thể hệ thống”, do vậy sự tồn tại của các cơ quan trong cơ thể con người có mối liên hệ mật thiết với nhau. Khi một cơ quan nào đó bị yếu hoặc mắc bệnh thì các thầy thuốc Đông y thì không chỉ chữa cơ quan đó mà còn chú ý đến toàn cơ thể. Khi toàn bộ cơ thể khỏe thì sẽ “kéo” cơ quan bị yếu khỏe lên. Trái lại, y học phương Tây lại nặng về phân tích và chú ý đến yếu tố bộ phận, do vậy thường can thiệp trực tiếp vào cơ quan bị đau yếu trong cơ thể: đau chỗ nào thì tiêm, chích, cắt bỏ chỗ ấy. Dĩ nhiên, mỗi phương pháp đều có những ưu điểm và nhược điểm của nó (vì vậy ngày nay ta mới đi theo cách Đông – Tây y kết hợp). Đau ruột thừa chẳng hạn, nếu không can thiệp bằng cách cắt bỏ kịp thời ngay chỗ đau thì chắc chắn sẽ gây hậu quả khôn lường. Tuy nhiên cách chữa không chú ý lắm đến “mối quan hệ giữa các cơ quan” ở phương Tây nhiều khi cũng chưa ổn, chẳng hạn, chữa được khớp thì lại “bục” dạ dày do thuốc chữa khớp rất độc hại, rất “kị” dạ dày. Cách chữa bệnh của phương Đông tuy đòi hỏi thời gian nhưng chắc chắn, cơ bản và có tác dụng lâu dài.
Hiệu thuốc Đông y
Ốc tư duy tổng hợp của phương Đông có mặt mạnh và cũng giúp con người có cái nhìn toàn diện nhưng đôi khi cũng có những hạn chế là dễ “bỏ qua” những tiểu tiết quan trọng. Ốc phân tích của người phương Tây giúp con người có điều kiện đi sâu được vào các chi tiết. Có lẽ đó cũng là một trong những lý do khiến nền khoa học – kĩ thuật của phương Tây phát triển.
Trong quan hệ giữa người với người, văn hóa phương Đông nặng về tính cộng đồng và cách ứng xử tình cảm, mềm dẻo.
Cả hai phẩm chất này, suy cho cùng cũng là do loại hình văn hóa gốc nông nghiệp chi phối. Trong sản xuất nông nghiệp, các gia đình nông dân cùng canh tác trên một cánh đồng, ruộng đất nhà này tiếp giáp ruộng đất nhà kia. Để có được năng suất, những người nông dân trong làng không thể không liên kết với nhau. Chỉ có đoàn kết con người mới chống được thiên tai. “Lụt thì lút cả làng” vì vậy chỉ có sự đồng tâm hiệp lực của cả làng, cả xã thì mới đắp được đập, làm đê ngăn nước. Muốn chống hạn, diệt sâu bệnh, chuột bọ,… cũng cần sức mạnh của cả làng. Môi trường canh tác mang tính tập thể như thế chính là cơ sở để nảy sinh tính cộng đồng.
Đặc trưng này của văn hóa phương Đông khiến mỗi người khi hành động luôn luôn phải nghĩ đến cộng đồng, đến tập thể, xã hội. Trong làng, người dân thường tránh những việc làm phương hai đến tập thể. Từ đây nảy sinh quan điểm sống vì tập thể. Vì tập thể người ta sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân. Cũng vì thế mà người phương Đông thường đề cao nghĩa vụ, trách nhiệm (trong khi phương Tây thì coi trọng quyền lợi). Quả thực, trong việc chống chọi với thiên tai, địch họa, nếu không có tinh thần trách nhiệm được đề lên thành nghĩa vụ thì không thể có được chiến thắng.
Những người trong làng sống nương tựa vào nhau, vì nhau, sống theo tin thần cộng đồng, do đó họ đối xử với nhau rất có tình cảm. Mọi vấn đề nảy sinh đều được giải quyết bằng tình nghĩa họ hàng, bà con, láng giềng một cách mềm dẻo. Có người ví văn hóa ứng xử phương Đông mềm dẻo và linh hoạt như nước. Vì vậy mềm dẻo, trọng tình thật sự là một đặc trưng của văn hóa ứng xử phương Đông. Người ta sống với nhau bằng tình cảm thương yêu, bằng tinh thần cộng đồng, vì vậy sẵn sàng giúp đỡ nhau trong những lúc hoạn nạn, khó khăn, theo tin thần “lá lành đùm lá rách”. Lối sống trọng tình cảm tất yếu dẫn đến thái độ trọng đức, trọng văn, trọng sự hiếu hòa. Từ tính cộng đồng, từ sự đùm bọc làng xã, sau này truyền thống tốt đẹp ấy phát triển thành tinh thần dân tộc và chủ nghĩa yêu nước phương Đông.
Nếu so sánh với văn hóa phương Tây thì cũng thấy sự khác biệt nhất định. Có thể nói, trong quan hệ ứng xử, phương Tây thiên về cá thể, trọng lí. Đối với phương Tây, con người cá nhân được đề cao. Điều này có điểm mạnh là phát huy cao độ sức sáng tạo cá nhân, tránh được sự dọa dẫm theo kiểu “cha chung không ai khóc”. Hơn nữa lối ứng xử trọng lí giúp con người sống theo pháp luật một cách có ý thức – điều mà các xã hội nông nghiệp phương Đông phải phấn đấu rất gian khổ mới có được.
Những điều trình bày trên đây không có ý nghĩa ở phương Đông chỉ có tính cộng đồng mà không có tính cá nhân còn ở phương Tây chỉ có tính cá nhân mà không có tính cộng đồng. Tách bạch như vậy là siêu hình. Do đó, theo chúng tôi, cách nói “thiên về” cái này hay cái kia như các nhà nghiên cứu đã nêu là có cơ sở. Cũng có người cho rằng, ở Việt Nam, tâm thức duy cộng đồng luôn luôn chiếm ưu thế đối với tâm thức duy cá nhân (Nguyễn Kiến Giang, Đi tìm cách tiếp cận bản tính tộc người Việt. Trong cuốn “Văn hóa Việt Nam – Đặc trưng và cách tiếp cận”. NXB.GD, 2003, tr.34). Đây cũng là một cách diễn đạt có cơ sở. Nhận định này có thể áp dụng cho văn hóa phương Đông nói chung…
Bài này còn đăng kỳ tiếp theo.
MẦM SỐNG – CÂU CHUYỆN CỦA NHỮNG ĐIỀU CHƯA KỊP GỌI TÊN
4 Tháng 10, 2026
Leave a reply Hủy
More News
-
MẦM SỐNG – CÂU CHUYỆN CỦA NHỮNG ĐIỀU CHƯA KỊP GỌI TÊN
4 Tháng 10, 2026 -
LƯỢC SỬ CĂN CỨ TỈNH ỦY KIÊN GIANG THỜI KỲ 1954 – 1960 #2
18 Tháng 7, 2025
Bài Viết Mới Nhất
- MẦM SỐNG – CÂU CHUYỆN CỦA NHỮNG ĐIỀU CHƯA KỊP GỌI TÊN
- NHỮNG GHI CHÉP VỀ “THỰC HÀNH SINH RA HIỂU BIẾT, HIỂU BIẾT TIẾN LÊN LÝ LUẬN, LÝ LUẬN LÃNH ĐẠO THỰC HÀNH”
- Tư duy lãi kép – Những điều nhỏ bé có thể thay đổi tương lai?
- Thường thức về Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam
- SỨ MỆNH – TỪ MỘT KHÁI NIỆM NGÔN NGỮ ĐẾN GIÁ TRỊ LỚN LAO CỦA ĐỜI NGƯỜI





